แนวคิดการเรียนรู้ชุมชน เน้นให้ความสำคัญกับการสนับสนุนให้เยาวชนสามารถเรียนรู้ชุมชนผ่านเครื่องมือการเรียนรู้ ซึ่งมี 3 ระดับ คือ
1) เรียนรู้รากเหง้า
2) เท่าทันสังคม
3) กำหนดวิถีชีวิตตนเอง

1) เรียนรู้รากเหง้า ในอดีตโลกของเราเคยมีรากฐานความเชื่อทางศาสนา ประเพณี วัฒนธรรมและกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลาย ผ่านพัฒนาการคิดค้น ปรับเปลี่ยนประยุกต์ใช้เพื่อแก้ไขปัญหาและตอบสนองความต้องการของคนในชุมชน จนกลายเป็นความรู้ภูมิปัญญาของท้องถิ่นเฉพาะของแต่ละแห่ง ซึ่งต่างมีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชุมชนที่แตกต่างกันไป หากแต่อยู่ร่วมกันอย่างสอดคล้องกลมกลืน

ขณะที่โลกปัจจุบัน กำลังนำเราไปสู่วัฒนธรรมเดี่ยวมากขึ้นทุกขณะ ทั้งเสื้อผ้า การแต่งกาย วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ที่ต้องไล่ตามกระแสและสมัยนิยมมากขึ้น สำนึกในเอกลักษณ์เริ่มหดหาย เพราะหลงลืมรากเหง้าของตนเอง

กระบวนการเรียนรู้รากเหง้า เปิดโอกาสให้เยาวชนได้เรียนรู้ภูมิปัญญาของชุมชนตนเอง ในเรื่องประวัติศาสตร์ ความเป็นมา วิถีชีวิต วัฒนธรรม ด้วยเครื่องมือการเรียนรู้อย่างหลากหลาย เช่น แผนที่ชุมชน แผนที่วัฒนธรรม ตารางประวัติศาสตร์ ปฏิทินประเพณี – ฤดูกาล โดยเน้นให้เยาวชนเป็นผู้ออกแบบกระบวนการเรียนรู้เอง อันนำไปสู่การกลับคืนสู่รากฐานทางสังคม วัฒนธรรมที่ตนเองดำรงอยู่

2) เท่าทันสังคม การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรมอย่างรวดเร็ว บางเรื่องอาจนำไปสู่ความก้าวหน้าพัฒนาการของมนุษย์ ขณะเดียวกันหลายเรื่องนำพาเราไปสู่หนทางมืดดำ

เราต่างต้องปรับตัวและปรับเปลี่ยนเพื่อให้ทันการเปลี่ยนแปลง จนบางครั้งไม่อาจเลือกรับ และกลั่นกรองสิ่งใหม่ๆ ที่เข้ามาได้อย่างทันท่วงที

การเรียนรู้เพื่อเท่าทันสังคม เป็นกระบวนการเสริมสร้างการคิดวิเคราะห์ เชื่อมโยงสถานการณ์ทางสังคม เพื่อวิเคราะห์สาเหตุและปัญหา ทั้งระดับปัจเจกบุคคล จนถึงระดับโครงสร้างสังคม ตลอดจนค้นหาแนวทางการแก้ไข โดยให้เยาวชนมีบทบาทสำคัญในการคิดค้นด้วยตนเอง

3) กำหนดวิถีชีวิตตนเอง การเรียนรู้รากเหง้าเพื่อค้นหาคุณค่าของชีวิตและวัฒนธรรม นำไปสู่การเติบโตก้าวย่างอย่างรู้เท่าทันกระแสสังคมปัจจุบัน ผ่านการเลือกรับ ปรับใช้ เชื่อมประสานระหว่างวิถีใหม่ๆ ที่เข้ามา กับวิถีเก่าๆ ที่กำลังเลือนหายไป ให้กลับมามีประโยชน์และตอบสนองปัญหาและความต้องการของคนในชุมชน อันเป็นกระบวนการพัฒนาเยาวชน ชุมชนและสังคมที่ตั้งอยู่บนฐานของวัฒนธรรมชุมชนในแต่ละท้องถิ่นได้อย่างสอดคล้องและเหมาะสม